houtschave

J. Noterdaeme stuurde zijn eerste brief naar Gezelle op 09/03/1881 , dit na een huisbezoek bij Gezelle waarbij die hem vroeg om woorden te verzamelen uit zijn streek. Gezelle reageert in deze brief op woorden die Jerome Noterdaeme hem in zijn eerste brief stuurde.

Gezelle nam het woord ‘houtschave’ op in Loquela, met de uitleg van Jerome Noterdaeme want hij vermeldde daarbij ‘Lo’ als herkomst, wat het geboortedorp is van Noterdaeme.

G. Gezelle, Zantekoorn. Houtschave. In: Loquela: 1 (Wiedmaand 1881) 2, p.11: “HOUTSCHAVE, de. Als de hovelingen, de bollaards, de kop- of tronkwulgen gekapt zijn, zoo legt men het afgekapte hout thoope in houtschaven; eene vimme wissen heet men ook alzoo. Geh. Loo. Schavouw, schavot en schaveelen dienen bij dit schave vergeleken te worden.”

Leg mij nader wat scherrewerk

G. Gezelle, Mede blanden van hoeden. In: Loquela: 2 (Alderheiligen 1882) 7, p.63: “(...) scherrewerk schellewerk; (...)”.

de geere aandoen

G. Gezelle, Zantekoorn. Geer. In: Loquela: 4 (Oestmaand 1884) 4, p.28: (...) Dat de geeren van een kleed den name geer, geere dragen om hunne spichtigheid en gelijkenisse met het ijzer van eenen spiet, blijkt hieruit dat het middeleeuwsch latijn “Bij de geeren grijpen, van de geeren schudden” vertaalt door per pilum vestimenti, etc, welk pilum eenen spicht of schicht bediedt.

Grimm, R. A. 152. En, 't is gelijk welk vierkantte of rond stuk kleeds, de oudewetsche casula, de toga, neemt een slaaplaken, b. v., het hangt van's zelfs in spits opwaards bekkende geeren of plooien langst het lijf. (...)”

bachten berd

Een plank.

onder den hals _________________;

bachten ‘t doornhutje

Doornstruik.

‘t hooi etc. kende ik en had ik opgeschreven;

rake en spriet

Rake = hark; spriet= een hooivork. In zijn eerste brief naar Gezelle op 09/03/1881 , haalt Noterdaeme ’rakel en spriet’ aan, voor Gezelle. Maar Gezelle bewijst hier dat hij die uitdrukking ook in een mooie variante al kende.

‘n rake en ‘ne spriet

is nog iet,

maar twee sprieten

zijn ____ nieten!

’Twee sprieten zijn twee nieten.‘ Deze spreuk staat in: L.L. De Bo, Westvlaamsch Idioticon, Brugge: Gailliard, 1873, p.910, onder het lemma ’rakel’. Dat is een hark en een ’rake’ of ’raak’ zijn synoniemen. De Bo geeft als uitleg van dit gezegde: ”wanneer de vrouw spaarzaam is, hoewel de man een verkwister, daar blijft nog altijd iets in de menagie; maar wanneer zij beide kwistig zijn, daar blijft niets over. Een spriet is een gaffel, een vork uit hout om het hooi open te spreiden.”

Poperinghe

De uitdrukking ’hij is naar Poperinghe, uit het kaartspel’ en het gezegde: ’Poperingsche waschte‘ (zie eerste brief naar Gezelle op 09/03/1881 ).

Bakhuis _____________________;

paling en pasters perikel

Perikel = gevaar.

Cokelaere noene kende ik;

water of waze

Gezelle nam dit woord op in Loquela, met de uitleg van Jerome Noterdaeme want hij vermeldde daarbij ‘Lo’ als herkomst, wat het geboortedorp is van Noterdaeme.

G. Gezelle, Zantekoorn. Waze. In: Loquela: 1 (Wiedmaand 1881), p.13: ” WAZE, de. = dun slijk, in het vrankdietsch fr. Vase. Z. De Bo: -

't Is water of waze

waar 't kalveke in verdrank!

= Is 't niet al waar 't gene dat de menschen zeggen, 't is meest altijd iets van. Geh. Loo.

Uitwijzens bovenstaanden stafrijm is waze zulk slijk waarin b. v. een kalf versmooren kan, gevolgentlijk dun slijk.”

preekheeren

Preekheeren of Predikheren = dominicanen.

Blijde toe _____________;

forketteklok ___________;

Gang te peerde __________;

hij rijdt over zijn brugge, wat is dat ???

In zijn antwoordbrief aan Guido Gezelle legt Noterdame uit wat dit betekent: ”Hij rijdt over zijn brugge = hij ontstaat het daarmee, hij verliest door deze of die raad niets, maar toch hij wint niet veel, hij passeert uit”.

mostaard eten kende ik.

rogerzak, wat is dat ??? Belofte etc, kende ik.

rotske smijten

Bij L.L. De Bo, Westvlaamsch Idioticon, Brugge: Gailliard, 1873, p.957: onder ’Rotse’ : ”Eene rotse smijten om eenen snoek te vangen, iets geven om iets anders van meerder weerde te krijgen.“ Gezelle waardeert deze uitdrukking door Noterdaeme bezorgd.

bomberlutte of bomberluite?

Vele handen alder best, dank u!

geen zand is mis ‘t moet geen sanct zijn,

“nemo (sanctus) propheta in patria sua. Evang.”

Vertaling Paul Thoen (Latijn) + uitleg: het niet aanvaarden van Jezus door het ongelovige Nazareth, die bij de vier evangelisten voorkomt: Mat. 13.57, Mar. 6.4, Luc. 4.24 (= de formulering die hier het dichtst bij komt) en Joh. 4.44 = niemand is profeet (heilige) in zijn eigen vaderland waarop het spreekwoord aansluit: niemand is sant (= Latijn sanctus: sint, heilige) in eigen land.

Zoek maar aan en wacht u van strijden, vechten en questi zoeken, zijt uwen overheid altijd onderdanig; maak van ‘t vlaamsch geene hoofdzaak maar eene bijzake eene hulpzake ... porro unum est necessarium. Maria meliorem partem elegit quae non auferetur ab ea.

Vertaling Paul Thoen (Latijn): Evangelie Luc. 10.42 = het slotvers van het verhaal over de ontvangst van Jezus bij Maria en Martha: voorts is maar één iets noodzakelijk. Maria heeft het beste deel gekozen, dat haar niet zal ontnomen worden.

Loquela tua manifestum te facit

Vertaling Paul Thoen (Latijn): Mat. 26.73 = Petrus wordt ontmaskerd, terwijl hij Jezus verloochent: je taal maakt duidelijk vanwaar je bent - je taal verraadt je. Dat is het motto van Gezelles taalblad Loquela!