<TEI.2 xmlns:exist="http://exist.sourceforge.net/NS/exist">
   <teiHeader creator="Joke Debusschere" date.created="2001-09-21">
      <fileDesc>
         <titleStmt>
            <title>256/ 01.05.1946  Engelhorn Verlag aan Stijn Streuvels. Stuttgart</title>
            <author>
               <name>Adolf Spemann</name>
            </author>
            <editor>
                <name id="JdB">Joke Debusschere</name>
            </editor>
            <respStmt>
                <resp>revisie</resp>
                <name id="PV">Pim Verhulst</name>
            </respStmt>
            <respStmt>
                <resp>revisie</resp>
                <name id="KD">Katrien Deroo</name>
            </respStmt>
            <respStmt>
                <resp>revisie</resp>
                <name id="EV">Edward Vanhoutte</name>
            </respStmt>
            <respStmt>
                <resp>revisie</resp>
                <name id="RvdB">Ron Van den Branden</name>
            </respStmt>
            <principal>
               <name>Marcel De Smedt</name>
            </principal>
            <principal>
               <name>Edward Vanhoutte</name>
            </principal>
            <funder>
               <name>Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie</name>
               <address>
                  <addrLine>Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde</addrLine>
                  <addrLine>Koningstraat 18</addrLine>
                  <addrLine>b-9000 Gent</addrLine>
                  <addrLine>(België)</addrLine>
                  <addrLine>tel: +32 9 265 93 40</addrLine>
                  <addrLine>fax: +32 9 265 93 49</addrLine>
                  <addrLine>email: ctb@kantl.be</addrLine>
               </address>
            </funder>
         </titleStmt>
         <publicationStmt>
            <publisher>Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde</publisher>
            <pubPlace>Gent</pubPlace>
            <date value="2016">2016</date>
            <availability>
                    <p>© 2016, KANTL/CTB</p>
                </availability>
         </publicationStmt>
         <sourceDesc>
            <letDesc>
               <letIdentifier>
                  <country>België</country>
                  <settlement>Antwerpen</settlement>
                  <repository>Letterenhuis</repository>
                  <collection>S 935/B2</collection>
                  <idno>100603/275</idno>
               </letIdentifier>
               <letHeading>
                  <author reg="Spemann, Adolf">Adolf Spemann</author>
                  <addressee reg="Streuvels, Stijn">Stijn Streuvels</addressee>
                  <placeLet>Stuttgart</placeLet>
                  <dateLet>1946-05-01</dateLet>
               </letHeading>
               <physDesc>
                  <type>brief</type>
                  <support>
                     <p>enkel blad doorslagpapier</p>
                  </support>
                  <extent>
                     <dimensions>293 x 208 mm</dimensions>
                  </extent>
                  <layout>
                     <p>dubbelzijdig getypt</p>
                  </layout>
               </physDesc>
               <envOcc occ="no"/>
               <note type="facs">
                  <figure id="STR.de.engelhorn.240256_01_br.img" rend="orig.lh"/>
                  <figure id="STR.de.engelhorn.240256_02_br.img" rend="orig.lh"/>
               </note>
            </letDesc>
         </sourceDesc>
      </fileDesc>
     <profileDesc>
       <langUsage>
         <language id="de">Duits</language>
       </langUsage>
	<handList>
		<hand id="AS" scribe="Adolf Spemann" ink="typewriter" resp="JdB"/>
		<hand id="AS1" scribe="Adolf Spemann" ink="black" resp="JdB"/>
	</handList>
</profileDesc>
      <revisionDesc rend="level1">
         <change>
            <date value="2015-07-20">2015-07-20</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>scans toegevoegd (origineel)</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-10-18">2012-10-18</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>globale wijziging: @key toegevoegd aan titels (en waar mogelijk op werk-niveau opgelost) 
</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-10-17">2012-10-17</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>globale wijzigingen:
  -letHeading: toevoeging @reg aan author + addressee
  -entities.ent + DALF.dtd verplaatst naar aux_files</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-10-11">2012-10-11</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>verbetering typfout in laatste globale wijziging</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-10-10">2012-10-10</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>globale wijzigingen:
  -update copyright statement, medewerkers, revisionDesc (&lt; SVN log)
  -toevoeging commentaar met voorbeeld voor latere verwijzing naar facsimile's
  -verwijdering lege regels
  -toevoeging @resp="JdB" voor sic|supplied|del|add|gap|unclear|abbr</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-04-19">2012-04-19</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>globale wijziging: regularisering titels (verbetering)</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-04-16">2012-04-16</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>globale wijziging:
  -regularisering titels en eigennamen
  -groepering noten --&gt; 
               <seg type="element">
                  <seg type="starttag">back/</seg>
               </seg>
            </item>
         </change>
         <change>
            <date value="2012-04-12">2012-04-12</date>
            <respStmt>
               <name>Ron Van den Branden (RvdB)</name>
            </respStmt>
            <item>globale wijziging: iso-8859-1 --&gt; UTF-8</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2001-09-21">2001-09-21</date>
            <respStmt>
               <resp>markup</resp>
               <name>Joke Debusschere (JD)</name>
            </respStmt>
            <item>parsing en validating</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2001-09-21">21-09-2001</date>
            <respStmt>
               <resp>markup</resp>
               <name>Joke Debusschere (JD)</name>
            </respStmt>
            <item>creatie header &amp; update markup</item>
         </change>
         <change>
            <date value="2001-09-21">21-09-2001</date>
            <respStmt>
               <resp>markup</resp>
               <name>Joke Debusschere (JD)</name>
            </respStmt>
            <item>markup</item>
         </change>
      </revisionDesc>
   </teiHeader>
  <text id="es460501" n="256" lang="de">
    <body>
      <opener>
        <address type="sender">
          <addrLine>
                        <abbr resp="JdB" expan="Doktor">Dr.</abbr> Adolf Spemann</addrLine>
        </address>
        <dateline>
                    <name type="place" reg="Stuttgart">(14) Stuttgart <abbr resp="JdB" expan="Süd">S</abbr>, Am Bopserweg 1a</name> <lb/>
                    <date value="1946-05-01">1.5.1946<ptr target="n1a"/>
                    </date>
                </dateline>
        <address type="receiver">
          <addrLine>Herrn <abbr resp="JdB" expan="Doktor">Dr.</abbr> Stijn Streuvels <hi rend="underline">Ingoyghem bei K<del resp="JdB" hand="AS" rend="strikeout">r</del>ortrijk</hi>
                    </addrLine>
		   <addrLine>Het Lijsternest</addrLine>
        </address>
        <salute>Mein lieber hochverehrter Herr <abbr resp="JdB" expan="Doktor">Dr.</abbr> <name type="person" reg="Streuvels, Stijn">Streuvels</name>!<ptr target="n1"/>
                </salute>
      </opener>
      <p>Da nun wieder wenigstens <hi rend="underline">Privat</hi>briefe möglich sind, will ich versuchen, Ihnen das erste Lebenszeich<del resp="JdB" hand="AS" rend="strikeout">n</del>en von Stuttgart zukommen zu lassen. Zu meiner grössten Fr<del rend="overtyped">u</del>eude hörte ich kürzlich durch einen Bekannten, dass Sie leben und wohlauf sind, und damit ist eine ganz grosse Sorge von mir genommen. Sie glauben nicht, wie oft ich in diesen schauderhaften 2 Jahren an Sie gedacht habe. Das letzte was ich von Ihnen hörte, war ein reizender Brief von Fräulein <name type="person" reg="Lateur, Isa">Isa</name> nach dem Tode unserer beiden Töchter im Sommer 1944.<ptr target="n2"/> Dann kam nichts mehr durch, denn mittlerweile hatte sich wieder wie 1914 der Krieg über Ihr Heimatland gewälzt und wieder wie 1940 mussten Sie Ihr Haus<supplied resp="JdB" reason="missing"> </supplied>verlassen. Ich möchte wohl wissen, wie es Ihnen und Ihren L<del rend="overtyped">e</del>ieben ergangen ist, und wäre Ihnen für einen kurzen Bericht von Herzen dankbar. Ich hoffe innig, dass weder Sie noch Ihre Gattin und Ihre Kinder und Enkel Schaden genommen haben.</p>
      <p>Wo ist Fräulein <name type="person" reg="Lateur, Dina">Dina</name>? Noch immer in Gent? So leid es mir damals tat, dass sie unseren Plan nicht ausführen konnte, so froh war ich nachher, dass dies so geschehen ist, denn s<del rend="overtyped">l</del>onst wäre man aus der Sorge nicht herausgekommen<add resp="JdB" hand="AS1" place="inline">!</add>
            </p>
      <p>Ausser dem grossen Unglück vom Sommer 1944 haben wir gottseidank keine Personenverl<del rend="overtyped">i</del>uste mehr gehabt. Unser Sohn ist, nachdem er 7 Jahre lang Soldat hatte sein müssen (!), im Sep<del rend="overtyped">r</del>tember 1945 aus amerikanscher Gefangenschaft in Neapel glücklich wieder heimgekehrt, nachdem ich alle Hoffnu<del rend="overtyped">g</del>ng<supplied resp="JdB" reason="missing"> </supplied>aufgegeben hatte, denn wir hatten Monate lang nichts mehr von ihm gehört. Es ist ein wahres Wunder, dass er trotz dreimaliger Verwundung und mehrfacher Einschliessung doch noch heil aus diesem Hexenkessel herausgekommen ist. Er ist nun 27 Jahre alt, erlernt nun den Buchhandel. Auf seinem Weihnachtstisch standen die "<name key="ausgewahltewerke.druk1" type="title.vertaling-bloemlezing" reg="Ausgewählte Werke in zwei Bänden">Ausgewählten Werke von Stijn Streuvels</name>" in 2 Bänden, die trotz den allergrössten Schwierigkeiten nach 2maliger Vernichtung fertiggeworden sind.<ptr target="n3"/>
            </p>
      <p>Unsere jün<del resp="JdB" hand="AS" rend="strikeout">s</del>gste Tochter <name type="person" reg="Spemann, Ilse">Ilse</name>, die ebenfalls Buchhändlerin ist, kam im September 1944 von E<del rend="overtyped">v</del>berswalde bei Berlin zu uns zurück und arbeitet seither tü<del rend="overtyped">v</del>chtig im Verlag. Meine Frau ist sehr durch alle Erlebnisse mitgenommen, aber tapfer und so weit gesund.</p>
      <p>
                <seg id="xr1">Der Verlag ist am 12.9.1944 völlig a<del rend="overtyped">g</del>bgebrannt, wurde aber neu aufgebau<del rend="overtyped">r</del>t, sodass die Arbeit nur 2 Monate unterbrochen war.</seg> Ich selbst musste auf Befehl der Alliierten Militärregierung zunächst aus der Leitung ausscheiden, behalte aber das Geschäft als Eigentum und hoffe bestimmt, dass ich wieder in meine vollen Rechte eingesetzt werde. Bis dahin wird das Geschäft durch einen Custodian verwaltet, der sehr von Ihren Werken begeistert ist und sich alle Mü<del rend="overtyped">g</del>he gibt.<ptr target="n4"/>
            </p>
      <p>Aus unserem zerstörten Privathause konnten wir noch einiges retten, aber im Geschäft ist alles verbrannt, leider auch die niederländischen Wörterbücher, die Sie mir damals verschafft haben.<ptr target="n5"/> Auch <name type="person" reg="De Bo, Leonard Lodewijk">de Bo</name>'s <name key="wvlidioticon" type="title" reg="Westvlaamsch idioticon" n="extra">Idioticon</name>
                <ptr target="n6"/> und <name type="person" reg="Gezelle, Guido">Gezelle</name>s <name key="GGloquela.druk2" type="title" reg="Loquela. Taalkundig maandblad uitgegeven door G. Gezelle van 1881 tot 1895 en omgewerkt tot woordenboek" n="extra">Loquela</name>!<ptr target="n7"/> Da ich noch manches übersetzen woll<pb/>te, so zum Beispiel <name key="boomen" type="title.verhaal" reg="De boomen">de Boomen</name>, dann einiges aus <name key="dorpsgeheimen" type="title.bundel" reg="Dorpsgeheimen">Dorpsgeheimen</name>, den <name key="veeprijskamp" type="title.verhaal" reg="De veeprijskamp">Vehpreiskamp</name> und vielleicht <name key="jantjeverdure" type="title.novelle" reg="Jantje Verdure">Jantje Verdure</name>, ist mir das ein schwerer Verlust<ptr target="n8"/>. Vielleicht ist es Ihnen durch Freunde möglich, mir das einmal wieder zu beschaffen? Wir brauchen eben Geduld, wie ü<del rend="overtyped">v</del>berhaupt für den ganzen Wiederaufbau. Und diese Geduld haben wir!</p>
      <p>Wir sind also nicht gebrochen, sondern arbeiten, zunächst wie die Kolonisten. Ich denke daran, wie Sie mir einst schrieben, Sie könnten nicht reisen, Sie müssten Ihr Haus wiederaufbauen! Genau so ist es bei uns mit allem.</p>
      <p>Zum grossen Glück hatte ich alle <name type="person" reg="Streuvels, Stijn">Streuvels</name>bücher in V<del rend="overtyped">m</del>laamsch, die von Ihnen mit Widmungen versehen waren, nach auswärts geschickt, sodass diese erhalten geblieben sind. Aber die normale Ausgabe Ihrer Werke von <name type="publisher" reg="L.J. Veen">Veen</name> <del resp="JdB" hand="AS" rend="crossout">sind</del> ist zerstört,<ptr target="n12"/> und so bitte ich Sie sehr, mir diese doch gelegentlich wieder durch Ihren Verleger senden zu lassen, sobald dieses möglich ist. "<name key="monde.druk1" type="title.bundel" reg="Die zwölf Monde">De maanden</name>" ist in schöner Ausgabe 1945 erschienen.</p>
      <p>Stuttgart ist schwer zerstört, aber es baut wieder mit allen Kräften auf, wenn es auch nie mehr so schön werden kann wie einst. Lassen Sie uns von all dem Kummer schweigen und mit Vertrauen in die Zukunft blicken. Wir<supplied resp="JdB" reason="missing"> </supplied>alle gedenken der lieben verehrten Freunde in Ingoyghem, Gent und Mechelen mit herzlichsten Wünschen.</p>
      <closer>
        <salute>Stet<del resp="JdB" hand="AS" rend="strikeout">e</del>s in alter Verehrung</salute>
        <signed>Ihr treu ergebener</signed>
      </closer>
      <ps>
                <p>
                    <name type="person" reg="Kippenberg, Anton">Anton Kippenberg</name> sitzt persönlich in Marburg, sein Verlag in Wiesbaden und Leipzig, ersterer bei den Amerikanern, letzterer bei den Russen. Dass <name type="person" reg="Timmermans, Felix">Timmermans</name> 1945 gestorben sei, schrieb mir <name type="person" reg="Kippenberg, Anton">Kippenberg</name> neulich; das werden Sie bereits wissen.</p>
        <p>Ges<del rend="overtyped">v</del>chäftliche Nachrichten so <sic resp="JdB" corr="bald">bals</sic> möglich. Ihre Briefe erbitte ich an mich persönlich nach Stuttgart <abbr resp="JdB" expan="Süd">S</abbr>, Am Bopserweg 1a.</p>
            </ps>
    </body>
    <back>
      <div type="notes">
        <p/>
        <note id="n1a">
          <p>Zoals Spemann schrijft in zijn brief aan Streuvels van <xref doc="es470211" from="id(xr1)">11 februari 1947</xref> besloot hij deze brief niet aan Streuvels te sturen. Pas op <xref doc="es461222">22 december 1946</xref> stuurde Spemann Streuvels een nieuwjaarskaart, het eerste teken van leven sinds <xref doc="es440803">3 augustus 1944</xref>.</p>
        </note>
        <note id="n1">
          <p>Streuvels werd doctor honoris causa aan de universiteiten van Leuven, Münster en Pretoria.</p>
        </note>
        <note id="n2">
          <p>Tijdens het bombardement van 25 juli 1944 verloor Spemann zijn beide dochters Rotraut en Gerda Spemann, zijn huis en Streuvels' inmiddels gedrukte <name type="title.vertaling-bloemlezing" key="ausgewahltewerke.druk1" reg="Ausgewählte Werke in zwei Bänden">Ausgewählte Werke</name> (ongeveer 4500 stuks). Cf. omzendbrief van Adolf Spemann van <xref doc="es440803">3 augustus 1944</xref>.</p>
        </note>
        <note id="n3">
          <p>De verzamelde uitgave <name type="title.vertaling-bloemlezing" key="ausgewahltewerke.druk1" reg="Ausgewählte Werke in zwei Bänden">Ausgewählte Werke</name> had een tijd op zich laten wachten. Stuttgart was met zijn Daimler-Benzfabrieken een begeerd doelwit voor de geallieerden. In de strijd om het Ruhrgebied van 5 maart tot 14 juli 1943 voerden de geallieerden tussen de vijfhonderd en duizend vluchten uit tot boven Stuttgart. In de nacht van 11 maart 1943 werd Spemanns huis zwaar getroffen en hij had zijn leven uitsluitend te danken aan het feit dat hij met een tijgersprong de schuilkelder had bereikt. Bij de aanval van 24 juli tot 18 november 1943 op het noordelijk gelegen Hamburg kreeg het zuidelijk gelegen Stuttgart het nog eens hard te verduren. Daarbij werd vooral het stadscentrum zwaar getroffen. Bovendien werd de toevoer van papier afgesneden, zodat talloze uitgeverijen over de kop gingen. Toch zou Spemann de zaak blijven bagatelliseren tot in de herfst van 1943. De 'area bombing' trof Stuttgart in de nacht van 7 op 8 oktober. Het staande zetsel van Streuvels' <name key="ausgewahltewerke" type="title.vertaling-bloemlezing" reg="Ausgewählte Werke in zwei Bänden">Ausgewählte Werke in zwei Bänden</name> werd vernietigd. Tijdens de slag om Berlijn tussen 18 november 1943 en 31 maart 1944 werd Stuttgart opnieuw hevig gebombardeerd. Tijdens het bombardement van 25 juli 1944 verloor Spemann zijn beide dochters, zijn huis en weer eens Streuvels' inmiddels gedrukte <name key="ausgewahltewerke" type="title.vertaling-bloemlezing" reg="Ausgewählte Werke in zwei Bänden">Ausgewählte Werke</name> (ongeveer 4500 stuks). <bibl>H. Speliers, <name type="title" key="germaanseeik" reg="Als een oude Germaanse eik" n="extra">Als een oude Germaanse eik</name>, p. 478-480.</bibl>
                    </p>
        </note>
        <note id="n4">
          <p>Wegens zijn lidmaadschap van de NSDAP tijdens de oorlogsjaren werd Spemann na het einde van de Tweede Wereldoorlog door het geallieerde bewind tijdelijk uit zijn rechten ontzet en moest hij het bestuur van zijn uitgeverij overlaten aan een beheerder. Van juli 1945 tot mei 1948 bestuurde Hans Müller van de uitgeverij Müller und Kiepenheuer als "custodian" Engelhorn Verlag.</p> 
        </note>
        <note id="n5">
          <p>In zijn brief van <xref doc="se410726" from="id(xr2)">26 juli 1941</xref> had Streuvels Spemann enkele goede lexica en woordenboeken aangeraden.</p>
        </note>
        <note id="n6">
          <p>Op <xref doc="se410809" from="id(xr3)">9 augustus 1941</xref> schreef Streuvels aan Spemann dat hij een exemplaar van het West-Vlaams Idioticon voor hem op de kop had kunnen tikken.</p>
          <p rend="temp">Titelbeschrijving: Leonard Lodewijk de Bo (bew.), <name type="title" key="wvlidioticon" reg="Westvlaamsch idioticon" n="extra">Westvlaamsch idioticon</name>. Brugge, Boek- en Steendrukkerij Edw. Gailliard &amp; Comp., 1870-1873. In 1892 volgde er een heruitgave van Joseph Samyn (Gent, Siffer).</p>
          <p>Van grote betekenis is De Bo's wetenschappelijke activiteit op het gebied van de taalkunde, inzonderheid de lexicologie van het West-Vlaamse dialect. In samenwerking met collega-priesters uit West-Vlaanderen (vooral met Guido Gezelle, met wie hij in 1850 vriendschap sloot, maar ook met J.-B. De Corte, H.A. De Badts, Pieter Baes en vele anderen) verzamelde hij al vanaf zijn studietijd (1846-1851) bouwstenen voor het West-Vlaamse lexicon op basis van oude geschreven bronnen en de gesproken taal. Die werkzaamheden hielden verband met plannen die op de eerste Nederlandse Taal- en Letterkundige Congressen (van 1849 en 1850) werden bekendgemaakt voor een algemeen Nederduits woordenboek, naderhand het Woordenboek der Nederlandse Taal, met het pleidooi van Zuid-Nederlanders als Jan-Baptist David om het Zuid-Nederlandse taaleigen te laten opnemen in de Nederlandse standaardtaal en met de oproep om met dit doel dialectwoordenboeken samen te stellen. Het jarenlange verzamelwerk van De Bo resulteerde in het volumineuze <name type="title" key="wvlidioticon" reg="Westvlaamsch idioticon" n="extra">Westvlaamsch Idioticon</name> <bibl>
                            <name type="title" key="eNEVB" reg="Elektronische NEVB" n="extra">Elektronische NEVB</name>
                        </bibl>
                    </p>
        </note>
        <note id="n7">
          <p>Op <xref doc="es410812">12 augustus 1941</xref> kreeg Spemann <name type="title" key="GGloquela.druk2" reg="Loquela. Taalkundig maandblad uitgegeven door G. Gezelle van 1881 tot 1895 en omgewerkt tot woordenboek" n="extra">Loquela</name> door de Amsterdamse uitgeverij Veen toegestuurd.</p>
        </note>
        <note id="n8">
          <p>Van deze titels zijn echter geen vertalingen meer verschenen bij Engelhorn Verlag.</p>
        </note>
        <note id="n12">
          <p>Het betreft hier de reeks <name key="ss-werken" reg="Stijn Streuvels' Werken" type="title.reeks">Stijn Streuvels' Werken</name> die van 1919 tot en met 1921 verscheen bij uitgeverij L.J. Veen te Amsterdam.</p>
        </note>
      </div>
      </back>
  </text>
</TEI.2>